CÜMLE BİLGİSİ

Öğe

1. Yüklem
Tanımı,Özellikleri,Yeri ,Türü,Sayısı
Yüklemdeki Kelime Sayısı
Yüklemsiz Cümleler (Eksiltili Cümle)

 2. Özne
Tanımı ,Özellikleri ,Durumu ,Türü ,Çeşitleri,Sayısı
Öznesiz Cümleler
Özne-yüklem Uyumu
a. Olumluluk-olumsuzluk Uyumu
b. Tekillik-çoğulluk Uyumu 

3. Nesne
Tanımı,Türü,Çeşitleri,Sayısı

4. Dolaylı Tümleç
Tanımı ,Türü ,Sayısı,

5. Zarf Tümleci
Tanımı,Türü,Sayısı 

Cümle Dışı Unsurlar ve Ara Söz, Ara Cümle

 CÜMLE

 Bir duyguyu, düşünceyi, isteği, haberi, durumu, olayı vb. ifade etmek için kurulan ve kendi içinde anlam ve yargı bütünlüğü olan sözcüğe veya söz dizisine cümle denir.

Bugün hava ne kadar güzel!
Senin de benim gibi, otobüste, çalan cep telefonun uzun süre açmayanlara, “Şehir magandaları!” diye bağırasın geldi mi hiç?

ÖZELLİKLERİ:

• Her cümle bir yüklem ve varsa ona bağlı diğer öğelerden oluşur.
  Cümlede yargı bildiren unsur yüklemdir. Cümle yüklem üzerine kurulur. İhtiyaca göre başka öğelerle desteklenir.

Geldim.
Ben geldim.
Ben buraya geldim.
Ben evden buraya geldim.
Ben evden buraya koşarak geldim.
Ben evden buraya kadar koşarak geldim.
Ben seni görmek için evden buraya kadar koşarak geldim.

•  Bir cümle anlam ve yargı bildiren, ek-fiille çekimlenmiş bir tek isimden (yüklem) veya zamana ve şahsa göre çekimlenmiş bir tek fiilden (yüklem) de oluşabilir, yüklemi ve birbirini anlam bakımından bütünleyen birden fazla kelime ya da kelime grubundan da. Yani en küçük cümle tek kelimeden oluşabilir.

Öğretmenim.
Öğretiyorum.
Biz sizinde gelmeyeceğiz.
Sokaklarda, caddelerde, kaldırımlara park eden otolar yüzünden, yayaların rahatça yürüme imkânı kalmadı artık.

 Karşılıklı konuşmalarda tek kelimeden oluşan cevap cümleleri önceki kelimelerle tamamlanmaya bırakılmıştır
¦İnsanın elini yakmaz mı?
¦Yakmaz.
¦Sen çok güzel Türkçe biliyorsun.
¦Biliyorum.

 CÜMLENİN ÖĞELERİ 

Cümleyi oluşturan bölümlerin her birine öğe denir. Anlamlı ve doğru cümleler kurmaya yarayan bölümleridir.

Bugün   /   alış veriş yapmak için   /   çarşıya   /   çıkacağım.

Anlam bozulmayacak şekilde birbirlerinden ayrılabilirler.

 çıkacağım.
çarşıya   /   çıkacağım.
alış veriş yapmak için   /   çarşıya   /   çıkacağım.
Bugün   /   alış veriş yapmak için   /   çarşıya   /   çıkacağım.

• ]Her öğe görev ve anlam yönünden bir tek öğeye eşlik eder; onu tamamlar. Bu öğe de yüklemdir.

 ­Birinci derecede önem taşıyan öğe yüklemdir.

 çarşıya   /   çıkacağım.
alış veriş yapmak için   /  çıkacağım.
bugün   /   çıkacağım.

 Bugün              alış veriş yapmak için           çarşıya             çıkacağım.
zaman              amaç                                   yer                   yapılacak
bakımından      bakımından                          bakımından      iş

•  İkinci derecede önemli öğe öznedir. Sadece yüklemden oluşan cümlelerde bile öznenin varlığı, yüklemin taşıdığı şahıs ekinden anlaşılır.

 Beğendi-k                   “-k” eki “biz”i karşılıyor.

•  Sonra tümleçler gelir ki bunlar zarf tümleci, dolaylı tümleç, edat tümleci ve nesnedir.

 Hiçbir zaman              kader              bizi      senden             ayırmasın.
Zarf tüml.                   Özne             nesne   d.lı tüml.         yüklem

•  Bazı cümlelerde bazı öğeler hiç bulunmaz.
•  Yüklemi geçişsiz fiilden oluşan cümleler nesne almazlar.

Tarlanın sınırına gelince dinlenmek üzere oturduk.

• İsim cümlelerinde tümleçler pek sık görülmez.

 Ben / de / bir varisin olmakla / bugün / mağrurum.

                Edat tüml.              Zarf tüml.

•  Öğelerin tamamı kelime veya kelime grubu hâlinde olabilir.

 Yağız atlar / kişnedi, meşin kırbaç / şakladı.
Bir dakika / araba / yerinde / durakları.
Giden geminin arkasından / bakakaldı.

• Yüklem genellikle en sondadır. Diğer öğelerin yerleri anlama, anlatıma göre değişebilir. Genellikle vurgulanmak istenen unsur yüklemin önündedir.

 “Bu şehrin çilesini ben çekerim yıllardır,
Hasretini ben duyarım.”

•  Cümle vurgusu yüklem üzerindedir. Vurgu, gerektiğinde özellikle belirtilmek istenen öğe üzerine çekilebilir, ya da o öğe yükleme yaklaştırılır.

 Ben Ankara’ya yerleştim.
Ben Ankara’ya yerleştim.
Ankara’ya en geç ben yerleştim.

• Asıl yargının bulunduğu cümleler gibi, ona bağlı olan yan cümleler de öğelerden oluşur. Öğelerden oluşan bir cümle başka bir cümlenin öğesi de olabilir.

 Vatan için ölenler yüreğimizde yaşarlar.      (amaç)

•  Öğeler bulunurken,

 ­Önce yüklem, sonra özne ve sonra tümleçler aranır.

­Sorular yükleme sorulup alınan cevaplar yüklemle birlikte tekrar edilmelidir.

­Öğeler bulunurken tamlamalar ve diğer kelime grupları bölünmez.

­Bağlaçlar öğe sayılmamalıdır.

Bugün   alış veriş yapmak için           çarşıya             çıkacağım.
Kelime kelime grubu                            kelime              kelime

Semt belediyesine bağlı bir sağlık ocağında             dolaylı tüml.

fazla iş                                                                                   özne

olmaz.                                                                        yüklem

Basit muayenelerin ve müdahalelerin dışında,         zarf tüml.

ya                                                                              bağlaç

hastahaneye                                                              dolaylı tüml.

hasta                                                                         belirtisiz nesne

sevk ederler,                                                              yüklem

ya                                                                              bağlaç

ölüler için                                                                  edat tüml.

defin ruhsatnamesi                                                    belirtisiz nesne

verirler.                                                                     yüklem

Masasında                                                                 dolaylı tüml.

bir de                                                                        bağlaç

bunların koçanları                                                    özne

olurdu.                                                                       yüklem

O koçanlardan kopardığım sayfaların arka yüzüne             dolaylı t.

resimler                                                                     belirtisiz n.

yapar,                                                                                    yüklem

otomobil modelleri                                                    belirtisiz n.

çizer                                                                           yük

ya da                                                                          bağ

ilerde keşfetmeyi umduğum makineler                     b.siz n.

uydurur,                                                                    yük

bir de                                                                        bağ

tanıdığım artistlerin, ünlülerin listesini                     b.li n.

çıkarırdım.                                                                yük

Az sonra                                                                    zarf t.

annem                                                                                    öz

gelir,                                                                          yük

koçandan ,                                                                dol. t.

temiz bir sayfa                                                           b.li n.

koparır,                                                                     yük

ön yüzünü                                                                  b.li n.

doldurur,                                                                   yük

gelenin işini                                                               b.li n.

görür,                                                                        yük

defin ruhsatnamesinde yukarıya                               dol. t.

ölenin adını                                                                b.li n.

yazar,                                                                        yük

en altta                                                                      dol. T.

da                                                                              bağl.

hep                                                                            zarf t.

kendi kaşesi ve imzası                                               özne

olurdu.                                                                       yüklem

Benim gözümde anneme ölüm karşısında üstünlük sağlayan bir şeydi    yüklem

bu.                                                                             özne

Ölümü                                                                       belirtili nesne

başka adreslere                                                         dolaylı tümleç

gönderirdi.                                                                Yüklem.

(Murathan Mungan, Pamukçuklar)

 Şimdi bu cümle öğelerini tek tek inceleyelim:

 1.YÜKLEM

 İş, kılış, oluş, hareket, durum bildiren; haber veren; cümleyi bir yargıya bağlayan çekimli öğedir.

 Araba kalabalığı şehri yaşanmaz hâle getirdi.

Şehri bu hâle getiren bir olumsuzluk da insanların birbirlerini sevip saymamalarıdır.

 ÖZELLİKLERİ: 

• Cümlenin temel öğesidir. Cümle yargı bildiren bir söz; yüklem de yargıyı üstlenen öğe olduğuna göre yüklemsiz bir cümle olamaz.

Araba kalabalığı şehri yaşanmaz hâle .........?............          cümle değil
Şehri bu hâle getiren bir olumsuzluk da ..........?............      cümle değil

•  Yüklem, tek kelimeden de oluşabilir bir kelime grubundan da.  

Yaşlılara saygı, topumun geçmişine olan saygısını gösterir.
İnsanlar birbirlerinin hakkına riayet etmeliler.

•   Cümle oluşturmaya yeterli olan tek öğe yüklemdir.  

Öğretmenim.
Geliyorum.

• Diğer unsurlar, yüklemin anlamını desteklemek üzere cümlede bulunur.

 YERİ 

• Türkçede asıl öğe en sonda bulunduğu, yardımcı öğeler daha önce geldiği için Türkçe söz dizimine göre yüklem cümlenin en sonundadır. Bütün öğeler sıralanır, sonra bunlarla hazırlanan haber veya yargı yükleme yüklenir.

 Gökyüzünün başka rengi de varmış.
Yağız atlar kişnedi, meşin kırbaç şakladı.

•  Şiirde, atasözlerinde ve günlük konuşma dilinde yüklem cümlenin sonunda değil de herhangi bir yerinde olabilir.  

“Uzar gider bir sessizlik içinde
Bir uçtan bir uza Türkistan toprakları.”
Birden kapandı birbiri ardınca perdeler.
Sakla samanı, gelir zamanı.

 TÜRÜ: 

• Fiil cümlesinin, yani iş, oluş, kılış, hareket, durum bildiren cümlelerin yüklemi çekimli bir fiildir. Bu fiil, basit, türemiş ya da birleşik olabilir.

Fiile ait zaman ve şahıs kavramları yüklemde ek hâlinde bulunur. Ayrıca öğe olarak da bulunabilir.

Bir ipte iki cambaz oynamaz.            Hiçbir zaman
Yarın buraya gelecekler.                    Onlar

• İsim cümlesinin, yani iş, oluş, kılış, hareket, durum bildirmeyen cümlelerin yüklemi de ek-fiille çekimlenmiş bir isimdir. Bu, isim soylu herhangi bir kelime (sıfat, zamir, zarf, edat) olabilir.

Ben bir Türküm; dinim cinsim uludur.
Yeniden doğmuş gibiyim.
Tabiattaki en iç açıcı renk yeşildir.
Çık hızlısın.

Bu ek-fiiller bazen düşebilir.

İçimde en güzel duygular saklı.

Ek-fiile ait zaman ve şahıs kavramları yüklemde ek hâlinde bulunur. Ayrıca öğe olarak da bulunabilir.

Gökyüzünün başka rengi de varmış.

Sayısı

Bir cümlede birden fazla özne, zarf tümleci, dolaylı tümleç, nesne bulunabilir, ama yüklem tektir. Bir söz dizisi içindeki yüklem sayısı cümle sayısını gösterir.

“Yağız atlar kişnedi, meşin kırbaç şakladı,
Bir dakika araba yerinde durakladı.”

“Yol onun, varlık onun,
Gerisi hep angarya.”

Yüklemdeki Kelime Sayısı

Yüklem tek kelimeden oluşabileceği gibi bir kelime grubu da olabilir.

Bin yıldan uzun bir gecenin bestesidir / bu.

Bin yıl sürecek zannedilen kar sesidir / bu.

Dönülmez akşamın ufkundayız.

Güzel yüzü, geniş bir gülümseyişle  / ışıl ışıldı.

Yüklemsiz Cümleler (Eksiltili Cümle)

• Yüklemi söylenmeyen cümlelere eksiltili (kesik) cümle denir. Yüklemin söylenmemiş olması cümlenin anlamında eksiklik meydana getirmez. Dinleyici ya da okuyucu cümlenin söylenmemiş kısmını ya kendisi tamamlar ya da zaten bilinmektedir.

Kıratın yanında duran ya huyundan ya suyundan.

Az veren candan, çok verev maldan.

Dalgalandığın yerde ne korku ne keder.

“Seni istikbal için önce gelmek cihana,

Ve başkasından almak sonra geliş müjdeni,

Bir nefes dinlenmeden yıllarca koşmak sana,

Aramak her tarafta, bulmamak asla seni.    (Han Duvarları)

• Bazı kesik cümleler önceki cümlenin yardımıyla tamamlanır.

Bilmiyorum aradan ne kadar zaman geçti. Belki altı ay... Belki bir yıl.

Buralarda hiç yol yoktur. Hatta keçi yolu bile...

¦Nerede çalışıyordun?

¦Türk Dil Kurumunda. (çalışıyorum)

¦Kardeşin kaçıncı sınıfta okuyor?

¦İkinci sınıfta.

2. ÖZNE

Tanımı

Yüklemde bildirilen işi, oluşu, hareketi, durumu, kılışı yerine getiren; hakkında bilgi ve haber verilen öğedir. Yani yapanı veya olanı karşılayan unsurdur.

Çocuklar bahçede oyun oynuyorlar.

Elimdeki defter yere düştü.

Özne, yükleme sorulan “ne?, kim?” sorularının cevabıdır.

Göçmen kuşlar yine yolculuğa başladı.       

¦Kim? / Kim başladı? / Başlayan kim?

¦Göçmen kuşlar

Kitaplar raflara rastgele dizilmişti.

¦Ne? / Ne dizilmişti? / Dizilen ne?

¦Kitaplar

Özellikleri

• Özne olan kelime(ler) cümlede hiçbir hâl eki almadan kullanılırlar. Herhangi bir hâl eki alırlarsa özne değil, nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci olurlar.
• Ama çoğul ekini ve iyelik eklerini alabilir.

Ankara halkı kaldırımlarda yürüyememekten rahatsız değil galiba.

Depremzedeler hâlâ vaat edilenlerin gerçekleştirilmesini bekliyorlar.

Durumu

Özne; yüklemi isim olan cümlelerde pasif (edilgen); fiil olan cümlelerde aktif (olan veya yapan)tir.

Hava durgundu.                                            Özne, olan

Muayene odasının kapısı açılır.                     Özne, olan, yapılan

Cevdet Bey, bahçeyi suluyordu.                    Özne, yapan

Genç kız, her geçen gün biraz daha iyileşiyordu.     Özne, olan

Türü

İsimler, adlaşmış sıfatlar, isim ve sıfat tamlamaları, fiilimsiler, zamirler, soru kelimeleri, gerçek ya da sözde özne olabilir:

Yağız atlar kişnedi, meşin kırbaç şakladı

Bir dakika araba yerinde durakladı.

Neden sonra sarsıldı altımda demir yaylar,

Gözlerimin önünden geçti kervansaraylar...

Dakikalar ilerledikçe yangın daha da şiddetleniyordu.

İhtiyar, çocukların kendisine neden yer vermediğini bir türlü anlayamıyordu.

Kapı tokmağı hızlı hızlı vuruluyordu.

Okumak bir erdemdir; doğru şeyler okunduğu müddetçe.

O, benim can dostumdur.

Kim bu işleri bir saatte bitirebilir?

Köprü altında balık tutanlar, bezgin değildi.

Türklerin bu yalçın kayalar üzerine ne zaman konduğu bilinmez.

Çeşitleri

Sözde ve gerçek özne

Sayısı

Bir cümlede birden fazla özne bulunabilir.

Her saz, her ot, her kanat çırpınışı, bütün kenarlar ve renkler gibi gümüş bit parıltı içinde erir.

Güneş, yer, gök, deniz iç içe kaynaşır.

Bazı cümlelerde özneden hemen sonra öznenin açıklayıcısı gelir.

Etrafa hoş ve olgun bir koku, yeni kesilmiş geçkince bir karpuz kokusu yayıldı.

Bazı cümlelerde birkaç özne sıralandıktan sonra, tümü yeniden “hepsi” zamiriyle ifade edilir.

Tarih, sanat eserleri, gelenekler, hepsi, cemiyetin süreklilik şuurudur.

Öznesiz Cümleler

Özne, anlamdan çıkarılabileceği ve tekrardan dolayı anlatımda bozukluk yaratabileceği için söylenmeyebilir. Özne söylenmediği zaman gizli özne dadını alır. Gizli özne yüklemin taşıdığı şahıs ekinden anlaşılır. Yüklemin taşıdığı şahıs ekinin gösterdiği zamir öznedir.

Gizli özne bir özne çeşidi değildir.

Dün beni aramışsın.               Sen: gizli özne

Karanlığın, yağmurun, rüzgârın içinde dört nala uzaklaştı.

Geniş merdivenlerden yukarı kata çıktı.

• Sözde ya da gerçek öznesi olmayan cümlelerin yüklemleri, edilgen ve geçişsiz fiillerdendir.

Bu sıcakta uyunmaz.

Bu söze gülünür.

Yarın pikniğe gidilecek.

Burada kalınacak.

Dışarı çıkıp bir şişe süt almalı.

Özne-yüklem Uyumu

Özne ile yüklem olumluluk-olumsuzluk ve tekillik-çoğulluk yönlerinden uyum göstermelidir.

a. Olumluluk-olumsuzluk Uyumu

• Özne olumlu ise yüklem de olumlu; öznede olumsuzluk anlamı varsa yüklem olumsuzdur.

Yarın herkes dersten önce kütüphanede toplansın.

Hepsi burada toplanacak.

Öznenin olumlu olduğu hâllerde yüklem bazen olumsuz da olabilir.

Akşam yemeğine herkes katılmadı.

Yağmur yağdığı için öğrencilerin tamamı gelmedi.

• Özne “kimse, hiçbiri, hiç kimse” kelimelerinden oluşuyorsa yüklem olumsuz olur.

Üç günden beri kimse uğramadı buraya.

Hiç kimse bu paraya bu işi yapmaz.

Hiçbiri anlatılanlara inanmadı.

• “ne....ne” olumsuzluk bağlacı kullanılan cümlenin yüklemi olumludur.

Ne baş ağrısı yapar, ne de bünyeye zarar verir.

Ne ölenlere ne de kalanlara yer bulunabildi.

b. Tekillik-çoğulluk Uyumu

• Özne tekilse yüklem de tekil; özne çoğulsa yüklem de çoğul olur.

Köylüler birer birer pazar yerine geliyorlar.

Çocuk annesini çağırdı.

Ali’yle Yusuf yarın Ankara’ya gelecekler.

• Bitki, hayvan, cansız varlık, vücudun organları, soyut kavramlar, isim-fiiller, zaman isimleri, topluluk isimleri özne olduğunda yüklem genellikle tekil olur. Bitki ve hayvan isimleri bazen çoğul yükleme bağlanır.

Bu erikler çok tatlıdır.

Otlar kurudu.

Aradan uzun yıllar geçti.

Gözlerim yaşardı.

Fikirler baskıyla benimsetilmez.

Dışarıdan bağrışmalar duyuluyordu.

Sıfatlar çekim eki almaz.

Ordu yola çıktı.

Martılar bağrışıyorlar.

• Özne insan cinsinden ve çoğul ise yüklem tekil de olabilir çoğul da.

Çocuklar erken uyur.

Öğrenciler teneffüse çıkmış.

Memurlar hak aradı.

Askerler eğitim alanında toplandı.

Öğrenciler birer ikişer gelmeye başladılar.

• Özneyi tekil veya çoğul “1. ve 2.”, “1. ve 3.” , “1., 2., ve 3.” şahıs zamirleri oluşturuyorsa yüklem birinci çoğul şahıs eki alır.

Ahmet’le ben yarın gideceğiz.

Ben ve o, beraberce içeri girdik.

Bu işi sen ve ben yapmalıyız.

Ben, o çocuk ve sen burada hazır bulunacağız.

Biz, siz ve onlar, birbirimize daima destek olmalıyız.

• Öznesi tekil veya çoğul 2. ve 3. şahıslar olan cümlenin yüklemi 2. çoğul şahsa göre çekimlenir.

Sen ve o, bu işi yapmalısınız.

Siz ve onlar, bu eşyaları taşıyacaksınız.

• Öznenin üçüncü tekil şahıs olduğu bazı durumlarda saygı ya da alay anlamı katmak için yüklem çoğul yapılır.

Sayın Vali, madalyaları elleriyle taktılar.

Cumhurbaşkanı, okulumuzu ziyaret edecekler.

Küçük bey henüz uğramamışlar.

• Öznesi sayı sıfatlarıyla veya “birkaç, birçok” gibi belgisiz sıfatlarla kurulmuş bir sıfat tamlaması tekil yükleme bağlanır.

İki çocuk içeri girdi.

Birçok insan böyle davranışlara tepki gösterir.

3. NESNE

Tanımı

Yüklemde bildirilen ve öznenin yaptığı işten doğrudan etkilenen öğe nesnedir.

Dolayısıyla sadece fiil cümlelerinden yüklemi geçişli fiil olanlar nesne alır. Az da olsa isim cümleleri de nesne alabilir.

Düz tümleç de denir.

Yükleme sorulan “ne?, neyi?, kimi?” sorularının cevabıdır.

Burada son fırtına son dalı kırıyordu.

Bütün bu yalılar, eski Boğaziçi hatıralarını sayıklar.

Türk halkı bağımsızlığını, Ulu Önder’e ve onunla birlikte savaşanlara borçludur.

Türü

]İsimler, zamirler, adlaşmış sıfatlar, tamlamalar, fiilimsiler, soru kelimeleri, kısaca özne olabilen bütün kelimeler, kelime grupları ve iç cümleler nesne olabilir.

Babam gazetesini okuyor; annem de yemek kitabından öğrendiği tarifleri kendi hükümdarlığında uyguluyordu.

İyilik eden iyilik bulur.

Ayıkla pirincin taşını.

Bugün bana ne getirdin?

Siz bunlardan hangisini istersiniz?

Çocuk sevinçle, “Bitirdim!” dedi.

Atalarımız, “Deveyi yardan uçuran bir tutam ottur.” demişler.

Sabahları odadan odaya gezinerek düşünmeyi severim.

Çeşitleri

Belirtili ve belirtisiz olmak üzere ikiye ayrılır.

Belirtme hâl eki alanlara belirtili; yalın hâlde olanlara da belirtisiz nesne denir.

Her gün gazete okuyorum.

Gazeteyi her gün okuyorum.

]Belirtisiz nesnenin kullanılması ile belirtili nesneninki arasında belirgin anlam farkı vardır. Nesnenin yeri de önemlidir. Belirtili nesnenin cümle içinde belirli bir yeri yoktur. Kullanıldığı yere göre cümleye değişik anlamlar katar.

Bunu bana bir çocuk anlatı.              Vurgulanan: herhangi bir çocuk

Bir çocuk bana bunu anlattı.             Vurgulanan: bu

Her hafta bir kitabı okurum.             Belirli kitaplardan birini

Bir kitabı her hafta okurum.             Belirli bir tek kitabı

]Belirtisiz nesne daima yüklemden hemen önce gelir. Yüklemle belirtisiz nesne arasına “de, dahi, bile” edatlarından başka bir kelime giremez.

Her hafta bir kitap okurum. 

Bu günlerde herkes böyle şeyler anlatıyordu.

Gezi sırasında sincap bile gördük.

Bazı nesneler belirtme hâl eki almadıkları hâlde anlamca belirtili nesnedir.

“Küçük bir çırak tutmalıyız.” derdi.

Gaz lâmbası ışığında Ömer Seyfettin okurduk.

Sayısı

Bir cümlede birden fazla nesne bulunabilir. Ancak bu nesneler belirtili veya belirtisiz olma bakımından aynı özelliği taşımalıdır.

“Gurbette duyduğum sonu gelmez hüzünleri,

Yaprakların döküldüğü hicranlı günleri,

Andım birer birer, acıdım kendi hâlime.” (YKB)

Dağılmış eşyaları, titreyen çocukları, oraya buraya şaşkın koşuşan kadınları buğulu buğulu gördü.

Uçurtmalar biraz gök, açık hava, rüzgâr ister.

®Bazı cümlelerde ikinci nesne, birincinin açıklayıcısıdır.

Surların önünde, kemerlerinden hâlâ o ilk girişten bir akis saklayan kapılara bakarak, Türk tarihinin en güzel ve en büyük iklimlerinden biri olan o “Mayıs günü”nü, bize bu şehri ve onun emsalsiz güzelliklerini hediye eden günü beraberce yaşardık. (AHT)

4. DOLAYLI TÜMLEÇ

Tanımı

“-E, -dE, -dEn” eklerini alarak cümlenin, dolayısıyla yüklemin anlamını, “fiilin, çıkma (uzaklaşma), bulunma ve yönelme (yaklaşma) bakımlarından ilgili olduğu yer” yönünden tamamlayan öğedir.

Yer tamlayıcısı da denir.

Biz yazları köye gideriz; sahil lüksümüz yok bizim.

Nice tarihî eserler sular altında bırakılıyor.

Buğdayı çiftçiden hep ucuza alırlar.

Baş ucumdaki lâmbayı yakıp saate baktım.

Büyük bir boşlukta bozuldu büyü.

Sağ taraftan çıngırak sesleri geliyordu.

Başımız üstünden yorgun bulutlar geçer.

®Yaklaşma ve uzaklaşma ekli yer tamlayıcıları isim cümlelerinde çok az bulunur. Bulunma ekli yer tamlayıcıları ise her cümlede bulunabilir.

Her tarafta, yükselen otların kenarlarında, kırların en tenha ve göze görünmez noktalarında başlı başına tam bir güzellikle açılmış, belki renkleri biraz soluk kır çiçekleri vardı.

Hâlbuki bu sergilerin getireceği sanat ve güzellik terbiyesine bilhassa biz muhtacız.

]Dolaylı tümleç, yükleme sorulan “nereye?, nerede?,  nereden?, kime?, kimde?, kimden?, neye?, nede?, neden?” sorularının cevabıdır.

Bunları babana sormalısın.                           Kime?

Aradığınız kitapları sahafta bulursunuz.       Nerede?

Tebeşir kireçten yapılır.                                Neden?

Türü

• İsim cinsinden bütün kelimeler ve kelime grupları dolaylı tümleç olabilir.

Kuleye çıkınca, sabah güneşinin henüz dağılmadığı hafif sislerle örtülü ufka dikkatle baktı.

Konak, çamurlu ve bozuk bir yolun sağında kurulmuştu.

Ayağını toprağa basmaktan ürküyordu.

• Yer soran soru kelimelerdi de dolaylı tümleçtir?

Bu elbiseyi nereden aldınız?

Benim kalemim kimde kalmış?

Sayısı

Bir cümlede birden fazla aynı veya farklı cinsten yer tamlayıcısı bulunabilir.

Ormanlardan, derelerden, köprülerden, tepelerden, uçurumlardan şimşek gibi geçti.

Gökalp ve arkadaşları, hem edebî eserlerinde, hem de Türkçeyi sadeleştirmek için ortaya koydukları prensiplerde halka yöneldiler.

®Bazı yer tamlayıcıları kendinden önceki yer tamlayıcısının açıklayıcısıdır.

Her tarafta, yükselen otların kenarlarında, kırların en tenha ve göze görünmez noktalarında başlı başına tam bir güzellikle açılmış, belki renkleri biraz soluk kır çiçekleri vardı.

5. Zarf Tümleci  

Tanımı

Yüklemin anlamını zaman, durum, yön, miktar, tarz, vasıta, şart, sebep, birliktelik yönlerinden tamamlayan kelimeler ve kelime gruplarıdır.

®Edat tümleci (edatlı tümleç) olarak adlandırılan tümleçler de birer zarf tümlecidir.

Akşama kadar çalıştık.

Toprak derin derin ürperdi.

Bu şiir yağmur yağarken yazdım.

Ben resim çekmeyi de çok seviyorum.

Akşama doğru eve varırız.

Aşağı inmişti.

İnsan âlemde hayal ettiği müddetçe yaşar.

Bu hastahanede aylarca kalırsa, üç beş ameliyata dayanırsa, kurtarmaya çalışırız.

On beş yaşına dek evinden uzun süreli ayrılmadı.

Anlatılanları korkuyla dinledik.

Hastayı ambulânsla getirmediler; taksiyle getirdiler.          vasıta

Yağmur yağdığı için sular kesilmiş.                                      sebep

Düşüncelerinizi bir kompozisyonla açılayın.                         araç

Bazı öğrenciler anneleriyle gelmişlerdi.                                birliktelik

• Zarf tümlecini bulmak için yükleme “nasıl?, ne zaman?, ne kadar?, nereye?” ve “kiminle?, neyle?, niçin?, neden?, niye?”soruları sorulur.

Sağa sola bakmadan içeri girdi.                               Nasıl?  Nereye?

İki arkadaş gece boyunca uzun uzun konuştular.     Ne zaman?  Nasıl?

Biz , akşamki trenle gideriz.                                      Neyle?

Raşit’i son gördüğümde Hüseyin’le geziyordu.         Kiminle?

Çocuk korkudan konuşmuyordu.                             Neden?

Onu görmek için beklemiştik.                                               Niçin?

Türü

• İsimler eksiz veya yön, vasıta, eşitlik ve bazı hâl ekleriyle, fiiller de zarf-fiil ekleriyle zarf görevi yapar.

Kurduğun devlet asırlarca muzaffer yürüdü.

Ankara, uzun tarihinin şaşırtıcı birleşimleriyle doludur.

Ayağa kalktı ve kardeşiyle beraber dışarı çıktı.

Hana sağ indi, ölü çıktı geçende.

Kulak verdin mi yürekten kavala saza.

Zaten yarı aç yarı tok ve bitkin bir hâlde  olduğundan ayakta fazla duramadı.

O zaman yükselerek arşa değer belki başım.

• Yön, zaman, tarz, sebep, vasıta, miktar ve şart bildiren bütün kelimeler ve kelime grupları zarf tümleci olarak kullanılabilir.

Dostlarla da yollar ayrıldı bir bir.

Ankara’ya yaklaştıkça heyecanım artardı.

Yavru kedi, hiç de iyileşecek gibi görünmüyordu.

Tenha sokakta kaldım oruçsuz ve neşesiz.

Cephaneleri bitince süngülerini taktılar ve düşmana doğru yürüdüler.

Dört saatlik yolu, iki saatte, köpeklerden korktuğum için tarlaların arasından geçerek yürüyüverdim.

Sırtınızdan para kazanmaya çalışırlar, bir kez uğradınız mı depreme.

• Tek kelimelik bazı zarflar ek aldıklarında zarf olmaktan çıkar, zarf tümleci oluşturmazlar.

Yarın benimle gelir misin?     zarf

Yarını bekleyemem.                İsim

İçeri›içeriye, dışarı›dışarıya, aşağı›aşağıya

Edatlarla kurulanlar (edat tümleçleri ya da edatlı tümleçler)

“ile”

Ankara’ya uçakla giderler.               (vasıta)

Bizi boş vaatlerle kandırdılar.           (araç)

Hasan yaşlı annesiyle oturuyordu.    (beraberlik)

Arabanın gürültüsüyle irkildi.           (neden)

Öfkeyle kalkan zararla oturur.          (nasıl, öfkeli ve zararlı)

Sevinçle boynuma sarıldı.                  (nasıl, sevinçli bir hâlde)

“-E kadar”

Dershaneye kadar gidelim.

Akşama kadar çalıştık. 

“için”

Çalışmak için başvurdu.        (amacıyla, başvurunun amacı, sebebi)