SIFATLAR (ÖNADLAR)

            Sıfatlar, adların niteliklerini, ne durumda olduklarını, çoğu kez sayılarını, ölçülerini gösteren, soran ya da belirten sözcüklerdir.Bu özelliklerin ortaya çıkması için sıfatlar adın önüne getirilir.

            2 a)      Sıfat Tamlamaları : Sıfatlarla adlardan oluşan tamlamaya verilen addır. Ad tamlamalarında olduğu gibi sıfat unsuru tamlayan, ad unsuru tamlanan durumundadır."Sıfat tamlamaları birer ad hükmündedir ve adların aldığı çekim eklerini alabilirler"

            ÖR:     Genç yakışıklı tertemiz giyimli bir (adam) önümde belirdi.

                        Soluk, süzgün, ince bir (yüz) karşımda duruyordu.

            2 b)      Niteleme Sıfatları : Varlıkların durumlarını, biçimlerini, renklerini kısaca nasıl olduklarını bildiren sözcüklere verilen addır. “nasıl” sorusunun karşılığı olan sıfatlardır.

            ÖR:     kara  tavuk, kırmızı  elbise (renk)

                        güzel  çocuk, iyi  evlat (belirgin nitelik)

                        tatlı  elma, acı  biber (duyularla algılanan nitelik)

                        uzak  ev, derin  kuyu (yüzölçümü ya da zaman nitelik ve ilgileri)

                        kör  Hamdi, topal   Osman (fiziksel ya da bedensel nitelik)

                        çabuk  iş, yavaş  araba (türlü nitelikler)

            2 c)      Belirtme Sıfatları : Adları sayı belirterek, soru sorarak ya da gösterme yoluyla, kimi zaman da belgisiz olarak belirten sıfatlardır.

            I- İşaret(Gösterme) Sıfatları  : Adları gösterek belirten sıfatlardır. Bunları işaret zamirleriyle karıştırmamak gerekir. "hangi" sorusunun karşılığı olan sıfatlardır.

            ÖR:     bu  ev, şu  araba, o  köy.

            II- Soru Sıfatları  : Adları soru yönünden belirten sıfatlardır.Bunları soru zamirlerinden ayırmak gerekir."hangi, kaç, kaçıncı, ne, neden, nasıl" gibi sözcüklerden oluşur.

            ÖR:     Kimse ne  iş tutacağını bilmiyordu.       Hangi  kalem senindi ?                        Kaç  liralık fatura kesilecek?(sıfat)           Saati kaça  aldınız? (zamir)

            III- Belgisiz(Belirsiz) Sıfatlar : Bir adı ona kesinlik kazandırmaksızın beliten sıfatlardır."bir, hiç, birtakım, birkaç, birçok, her, biraz, bazı, çoğu, kimi, herhangi, filan, falanca, fazla, bütün, öteki, hep, nice" gibi sözcükler dilimizde belgisiz sıfat görevi görürler. “hangi” sorusunun karşılığı olan sıfatlardır.

            ÖR:     Bir  bayram günü         çoğu  zaman    tüm  insanlar    herhangi bir  gün

            IV- Sayı Sıfatları  : Sayı adları, başka bir adın sayısını, ölçüsünü, sırasını belirtmek üzere sıfat olarak kullanılırlar.

            A. Asıl Sayı Sıfatları: Adların kesin sayılarını belirtir. Bütün doğal sayılar asıl sayı sıfatı görevinde kullanılır. "kaç" sorusunun karşılığı olan sıfatlardır.

            ÖR:     on iki  ay, bir  paket şeker, yüz  iş günü

            B. Sıra Sayı Sıfatları: Belirttikleri adların sıralarını gösteren sıfatlardır. -ıncı (/-inci)  ekinin asıl sayılara getirilmesiyle yapılır. "kaçıncı" sorusunun karşılığı olan sıfatlardır.

            ÖR:     üçüncü  şahıs, beşinci  sınıf, on yedinci koltuk

            C. Üleştirme Sayı Sıfatları : Adların bölüştürme, paylaştırma anlamlarını vererek sayılarını belirten sıfatlardır. (-ş)-ar * ekinin asıl sayılara getirilmesiyle yapılır. "kaçar " sorusunun karşılığı olan sıfatlardır.

            ÖR:     birer  silgi, üçer  kalem, beşer  ev, altışar  sinema bileti,

                        yedişer  kutu, onar  bin lira, yüz biner  konut,

            NOT: -ar  ekindeki -ş- ünsüzü hakkında şu bilgileri ekleyebiliriz:

            Sesliyle biten sayılardan sonra bu ek yapılık genişlemesi (türeme) ile -şer olur ve bir koruma sesdeşi (yardımcı ses) almış gibi görünür...    Besbelli bu ses beş sayısından beş-er, altı-şar, yedi-şer  şeklinde sıçrama ile geçmiştir

            "İkirer, altırar ygirmi, yitirer (yitişer)"

            Ç- Kesir Sayı Sıfatları: Belirttiği adların sayısını kesirli olarak gösteren sıfatlardır. Kalma(Bulunma) durum eki -da(/-de) almış bir sayı adının başka bir sayı adıyla tamlama ve bu tamlamanın bir ada tamlama olmasıylakullanılır. "kaçta kaçı" sorusunun karşılığı olan sıfatlardır.

            ÖR:     yüzde yüz  kâr artışı, dörtte bir  pay

            D- Topluluk Sayı Sıfatı: Belirttiği adların birden fazla olduğunu bilrdiren sıfatlardır. (-i)-z  ekinin asıl sayı sıfatına getirilmesiyle oluşturulur.

            ÖR:     ikiz  çocuk, beşiz  oğlan, dördüz  kedi yavrusu

            2 ç)      Sıfatlarda Küçülltme :

            Küçültme ekleri denilen eklerle sıfatların anlamlarında azalma, küçülme kimi kez de okşama belirmekte ve bu birlekte kullanıldığı adı da etkilemektedir. Küçültme -cık, -ca, -msı, -mtırak, -rak  ekleriyle yapılır.

            ÖR:     küçü-(k)-çük  tabure, derin-ce  kuyu, yeşilim-tırak  gömlek, acı-msı  biber

            2 d)      Sıfatlarda Pekiştirme:

            Çoğunlukla niteleme sıfatları, niteledikleri adın anlamını güçlendirmek amacıyla pekiştirmede kullanılır. Pekiştirme iki türlü gerçekleşir:

            I- Ses Değişikliği Yoluyla: Sıfatın birinci hecesine /m/p/r/s/ ünsüzlerinden biri getirilerek yapılır.

            ÖR:     be-m-beyaz  kâğıt, ka-p-kara  cam, te-r-temiz  ceket, pe-s-pembe  rüya

            II- İkileme(Yineleme) Yoluyla:.İkileme sıfatın anlamını yaygınlaştırır ve özellikle çoklu (çoğul) halinde adlara gelirler.

            ÖR:     çağıl çağıl  su, türlü türlü  yemek (aynı kelime ile ikileme)

                        kırık dökük  ev, güçlü kuvvetli  çocuk (yakın anlamlı ikileme)

            2 e)      Sıfatlarda Karşılaştırma :

            Karşılaştırma, iki nesneden birinin taşıdığı niteliğin daha az ya da daha çok oluşuna göre ölçüsünü saptamaktadır. " daha, çok, pek, en “  zarfları ile yapılır.

            ÖR:     daha  iyi ayakkabı ( üstünlük), en  iyi ayakkabı (en üstünlük),

                        çok  iyi ayakkabı(aşırılık),        pek  iyi ayakkabı (aşırılık)

            2 f)      Yapılarına göre sıfatlar:

            I-         Basit sıfatlar: Ek almamış sıfatlardır.

            ÖR:     düz (yol), az (para), bu (ev)

            II-        Türemiş sıfatlar:

            ÖR:     uzun-luk (birimi), büyü(k)-cek (halı)

            III-      Birleşik sıfatlar:

            ÖR:     açıkgöz (müşteri) boşboğaz (adam) cingöz (çocuk)